Krzyżna Góra

Kiedy byłam dzieckiem, na mój świat składało się kilka ulic w najbliższym otoczeniu domu dziadków. Był też ogród, wzgórze, strumień i łąka. Już sam dom tworzył osobną, bogatą, magicznie oddziałującą na wyobraźnię rzeczywistość. Był pełen pięknych przedmiotów – mebli z marmurowymi blatami, srebrnych przyborów, których przeznaczenie nie było do końca jasne, luster w zdobionych ramach. Ze szczelin w drewnianej podłodze wydłubywałam koraliki, na strychu przeglądałam zdjęcia nieznanych mi osób, dokumenty i kartki pocztowe napisane w obcym języku. Podświadomie wyczuwałam w tym wszystkim czyjąś obecność. Potwierdzali ją zresztą rodzice i dziadkowie, mówiąc, że większość tych rzeczy jest „po Niemcach”. Wyobrażałam sobie wtedy, kim byli ci „Niemcy”, których pamiątek, mimo upływu lat, nikt nie odważył się wyrzucić ani zmienić wyznaczonego przez nich układu mebli i ozdób. Pewnie nawet nie była to kwestia odwagi, lecz dobrze obmyślanej przez poprzednich właścicieli funkcjonalności.

Dom stał wśród bliźniaczo podobnych do siebie budynków przy ulicy Tetmajera, dawniej Am Kreuzberg, w Kłodzku (Glatz). Tetmajera i przyległe do niej ulice tworzą osiedle Krzyżna Góra, ale my zawsze nazywaliśmy je „Jaskółczą Górą”. W średniowieczu teren ten porastały lasy. W połowie XVIII wieku w pobliże południowo-wschodniego zbocza Krzyżnej Góry, nad potok Jaszkówka, przeniesiono kłodzkie przedmieście Nowy Świat. Rozwój tej części miasta nastąpił jednak dopiero po zakończeniu I wojny światowej. Na początku lat 20. XX wieku władze niemieckiego wówczas Glatz rozpoczęły budowę osiedla domów wokół Krzyżnej Góry. Do dziś dominują tam piętrowe budynki z poddaszami, utrzymane w duchu międzywojennego funkcjonalizmu.

W maju 1945 roku Glatz zajęła Armia Czerwona. Niemieccy mieszkańcy stopniowo opuszczali miasto, a ich miejsce zajmowali przybywający Polacy. Domy na Krzyżnej Górze przejmowali nowi lokatorzy, którzy niekiedy jeszcze przez kilka miesięcy mieszkali razem z dotychczasowymi. Wśród nowoprzybyłych byli moi dziadkowie. Ich dom, ogród i osiedle stały się potem przestrzenią mojego dzieciństwa. Wypełniały ją wspomnienia opuszczonego Słonimia, niepewność dziadków o przyszłość i pozostałości życia poprzednich mieszkańców. Historie tych, którzy wyjechali, i tych, którzy przyjechali, przez pewien czas rozgrywały się w tych samych pokojach, pośród tych samych mebli i przedmiotów.

Dzisiaj szukam śladów tamtych historii w prywatnych kolekcjach, archiwach, bibliotekach i dawnej prasie. Zbieram fotografie, dokumenty, listy i przedmioty, których wcześniejsze związki zostały zerwane, a nowe nie zawsze dają się odtworzyć. Hal Foster pisze o „misplaced past” – przeszłości nie na swoim miejscu, rozproszonej, przemieszczonej, wyrwanej z wcześniejszych kontekstów. Od kilku miesięcy zbieram takie fragmenty z Krzyżnej Góry. Szukam między nimi nowych relacji, mając w głowie Fosterowskie ostrzeżenie: „Ta wola łączenia może zdradzać rys paranoi – czym bowiem jest paranoja, jeśli nie praktyką wymuszonych powiązań i chybionych zestawień z mojego prywatnego archiwum, z moich własnych »notatek z podziemia«, wystawionych na widok publiczny?”.

Fot. Podwórko przy ul. Tetmajera w Kłodzku, lata 60. Ze zbiorów prywatnych.

Projekt „Krzyżna Góra” jest realizowany w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.